Suchoj SU 22

W latach 60-tych XX wieku w ZSRR poszukiwano następcy pełnego ograniczeń i wad samolotu myśliwsko-bombowego Su-7. Nowy samolot uderzeniowy miał wypełniać swoje zadania na ówczesnym atomowym polu walki do czasu wprowadzenia do użytku maszyny o kryptonimie T-6, czyli przyszłego bombowca Su-24. Realizację projektu powierzono także OKB Pawła Osipowicza Suchoja, który w 1965 roku przedstawił projekt samolotu Su-7 ze skrzydłem o zmiennej geometrii. Tak powstał Su-7IG (oznaczenie zakładowe S-22I) oblatany w sierpniu 1966 roku w Żukowskim. Badania fabryczne i państwowe przebiegały bez większych zakłóceń co pozwoliło najwyższym władzom ZSRR na wydanie w listopadzie 1967 roku decyzji o skierowaniu Su-17 (takie oznaczenie wojskowe przyznano) do produkcji seryjnej, realizowanej przez dotychczasowego producenta Su-7, zakład w Komsomolsku nad Amurem. W tym czasie zadecydowano również, że Su-17 będzie na wyposażeniu sił powietrznych ZSRR nie tylko do czasu wprowadzenia Su-24, ale będzie występował obok niego jako samolot prostszy i tańszy w produkcji do wypełniania misji szturmowo-bombowych. Co ciekawe, zakładano że jego wojskowa nazwa zostanie zmieniona na Su- 22, a wariant eksportowy (wszak Su-7 był przedmiotem dużego eksportu) jako Su-20. Pozostano jednak przy starym określeniu Su-17(S-32). Jego produkcję realizowano w latach 1969-73, w tym czasie powstały łącznie 224 Su-17, z których 16 sztuk otrzymało w 1972 roku lotnictwo wojskowe Egiptu. Następnie powstała zmodyfikowana wersja oznaczona przez wojskowych jako Su-17M (S-32M). Zmiany w stosunku do Su-17 to przede wszystkim silnik AL-21F3 (w miejsce AL-7F-1-250), większa pojemność zbiorników integralnych paliwa (3640 zamiast 2790 kg ), nowsze wyposażenie radiotechniczne i uzbrojenie rakietowe (rakiety przeciwradiolokacyjne Ch-28). AL-21F3 to długi na 516 cm i ważący 1720 kg (bez płynów) silnik turboodrzutowy o maksymalnym ciągu 7800 kG bez i 11200 kG z dopalaczem. Do pierwszego remontu jego resurs wynosił 400, a całkowity możliwy do uzyskania nalot 1000 godzin. Jednostkowe zużycie silnika to około 72kg na minutę pracy silnika.

Peruwiański Su-22



W latach 1971-75 powstały 253 Su-17M. Wraz z powstaniem modernizacji samolotu pojawił się jego wariant eksportowy, Su-20 (S-32MK). Zgodnie z praktyką władz radzieckich samolot był zubożoną wersją pierwowzoru, m.in. nie przenosił uzbrojenia kierowanego (rakiety Ch-28), rakiet niekierowanych (S-8 i S-25). Stale uzbrojenie strzeleckie wszystkich bojowych wersji Su-22 stanowiły dwa, montowane w skrzydłach działka NR-30 kalibru 30mm z zapasem 80 naboi na działko. W latach 1972-76 do Egiptu, Iraku, Polski i Syrii dostarczono łącznie 136 samolotów Su-20. Powoli na scenie pojawiał się pierwowzór tematu tego tekstu. Su-17M2 (S-32M2), bo takie określenie nadali wojskowi, otrzymał dłuższy o 20 centymetrów przód kadłuba, dodatkowe 160 kg paliwa, kompleks nawigacyjny KN-23, centralę danych aerodynamicznych SWS-P-72, dalmierz laserowy Fon-1400 (montowany w stożku centralnym o zasięgu pracy od 400 do 5000 metrów ), celownik optyczny ASP-17, bombardierski PBK-3-17S. Kierowane uzbrojenie rakietowe uzupełniono o nowy pocisk klasy powietrze-ziemia Ch-25 naprowadzany laserowo dzięki podwieszanej pod kadłub stacji Prożektor-1. Wszystkie zmiany pociągnęły za sobą kolejny wzrost masy samolotu o 720 kilogramów . Pierwszy z trzech prototypów S-32M2 wykonał swój pierwszy lot w grudniu 1973 roku, wstępną decyzję o przyjęciu do uzbrojenia podjęto blisko rok później, bo w październiku 1974 roku a oficjalnie ją usankcjonowano 3 lutego 1976 roku. W toku produkcji realizowano w ramach wersji M2 kolejne modernizacje uzbrojenia czy to wyposażenia. W 1976 roku samolot przystosowano do przenoszenia uzbrojenia obronnego w postaci dwóch rakiet R-60M (R-60MK) a także zasobnika rozpoznawczego KKR-1. W 1979 roku wyprodukowane egzemplarze Su-17M2 przystosowano do przenoszenia na belkach podskrzydłowych dwóch wyrzutni rurowych O-25 z rakietami S-25Ł. W latach 1974-77 powstało 268 samolotów Su-17M2. Wersja M2 stała się pierwowzorem dla maszyny eksportowej oznaczonej jako Su-22.

Su-22 (S-32M2K)

W 1972 roku wraz z postanowieniem o budowie Su-20 ruszyły pierwsze prace projektowe nad Su-22. Podstawowa zmiana wobec radzieckiego pierwowzoru to zastosowanie innego modelu silnika. Budowany w ciągle niewystarczających ilościach AL-21F3 zastąpiono R-29BS-300. Silnik charakteryzował się ciągiem 8149 kG , z dopalaniem 11280 kG . Zmiana silnika i jego większe gabaryty wymusiły przekonstruowanie tylnej części kadłuba (średnica powiększona do 163,4 cm ) i jego usterzenia (podwyższono usterzenie pionowe o 10,5 cm ). Samolot eksportowy otrzymał także starsze modele uzbrojenia: do samoobrony zastosowano pociski R-3S i R-13, z uzbrojenia kierowanego klasy powietrze-ziemia pozostał tylko pocisk Ch- 23, a podwieszane ruchome gondole strzeleckie zastąpił model UPK-23-250 z nieruchomym działkiem kalibru 23mm. W drugiej połowie lat 70-tych część maszyn, podobnie jak Su-17M2 przystosowano do przenoszenia zasobnika rozpoznawczego KKR-1, samoloty te oznaczano jako Su-20R. Pierwowzorem samolotu Su-22 był przebudowany seryjny Su-17M2 o oznaczeniu fabrycznym S-32M2D. Samolot oblatano w styczniu 1975 roku. W latach 1977-79 powstało 90 Su-22 których użytkownikiem były siły powietrzne Jemenu, Libii, Peru a kilka samolotów używało prawdopodobnie lotnictwo ZSRR.

Su-22M (S-52K)

Kolejna wersja eksportowa powstała na bazie nowoopracowanego wariantu dla lotnictwa ZSRR oznaczonego jako Su-17M3. Prototyp wariantu eksportowego S-52K oblatano w lutym 1977 roku. Podobnie jak w M3 przebudowano przód kadłuba (pochylono o 3 stopnie w dół) poprawiając widoczność z kabiny (pomogło również podniesienie fotela pilota). Wzmocniono golenie podwozia z nowymi kołami tak by samolot bez większych problemów mógł korzystać także z polowych lotnisk gruntowych. Zmiany w kadłubie pozwoliły na zwiększenie zapasu przenoszonego paliwa o 100 kg co nie było bez znaczenia ponieważ każda modernizacja pociągała za sobą wzrost masy samolotu, w tym wypadku o kolejne 400 kg . Samolot w odróżnieniu od radzieckiego pierwowzoru dalej posiadał silnik R-29BS-300 i dalmierz Fon-1400. W Su-22M (a także oczywiście w Su-17M3) zadbano o bezpieczeństwo pilota. Otrzymał on nowy fotel wyrzucany K-36D (klasy 0m-75km/h) oraz powiększono masę opancerzenia o 30 kg do 195 kg . Wyposażenie celownicze (celowniki ASP-17 i PBK-3-17S) zintegrowano w jeden kompleks ASP-17B. Automatyczny układ sterowania SAU-22 zastąpiono jego nowszą wersją (SAU-22M1) umożliwiającą automatyczne loty na minimalnej wysokości 200 metrów z prędkością naddźwiękową. Su-22M otrzymał radiowysokościomierz RW-15 oraz układ identyfikacji SRO-1P i urządzenie aktywnej odpowiedzi SO-69. Asortyment uzbrojenia powiększono o pociski Ch-28 (otrzymały je jednak tylko Irak, Syria i Wietnam). Ponownie część samolotów przystosowano do przenoszenia zasobników KKR-1, zmieniając ich oznaczenie wojskowe na Su-22MR. W latach 1979-84 w zakładach w Komsomolsku nad Amurem powstało 279 Su-22M z przeznaczeniem dla Afganistanu, Algierii, Iraku, Jemenu, Libii, Peru, Syrii i Wietnamu.

Su-22M3

Wariant ten to w istocie późny model produkcyjny Su-17M3 z tym że dalej zamiast silnika AL-21F3 z silnikiem R-29BS-300. Podstawową nowością wobec Su-22M było dopuszczenie na eksport laserowej stacji kadłubowej typu Klen-PS montowanej w miejsce dalmierza Fon-1400. Nowa stacja umożliwiała pomiar odległości do 10000 metrów i podświetlanie celu na maksymalnej odległości 7000 metrów . Klen-PS zastąpił więc oprócz dalmierza Fon-1400 także konieczność podwieszania pod kadłubem stacji Prożektor-1. Co istotne, w odróżnieniu od Prożektora miał możliwość odchylania emitowanego promienia laserowego w przedziale od +12 do - 12 stopni w płaszczyźnie poziomej oraz od +6 do -30 stopni w płaszczyźnie poziomej. Powodowało to bardziej elastyczny wybór profilu ataku, nie tylko w locie nurkowym (jak w przypadku Prożektora) ale również poziomym.

Uzbrajanie wietnamskich Su-22M4




Zadania samoobrony realizowała nowa pasywna stacja ostrzegawcza SPO-15ŁS (pokazywała kierunek promieniowania oraz posiadała bibliotekę danych o różnych typach stacji) i kasetowy wyrzutnik flar (PPI-50) i dipoli (PPR-50) typu KDS-23 (łącznie 12 flar i dipoli) zamontowany w garbie zakabinowym. Fotel wyrzucany wymieniono na wariant K-36DM. Uzbrojenie rakietowe uzupełniał kierowany laserowo Ch-29MŁ. W latach 1981-82 wyeksportowano 59 Su-22M3 do Afganistanu, Iraku oraz na Węgry. Istniał wariant Su-22M3R przystosowany do przenoszenia zasobnika KKR-1.

Su-22M4 (S-54K)

Kilka lat po uruchomieniu produkcji kolejnej wersji Su-17 oznaczonej przez radzieckich wojskowych jako M4, w 1983 roku postanowiono opracować także jej wariant eksportowy. Tym jednak razem, przynajmniej sojusznicy z Układu Warszawskiego mogli liczyć na większą przychylność moskiewskich władz i samolot w swym wyposażeniu i uzbrojeniu był prawie identyczny jak Su-17M4. S-54 (także i S-54K) otrzymał dla uproszczenia konstrukcji nieregulowany stożek wlotowy, u nasady statecznika pionowego nowy chwyt powietrza mający zabezpieczyć chłodzenie znajdujących się na grzbiecie zespołów elektroniki. Po raz pierwszy w eksportowych Su, w miejsce silnika R-29BS-300 zainstalowano stosowany w wariancie radzieckim samolotu silnik AL-21F3. Po raz pierwszy także zintegrowano elementy awioniki i uzbrojenia w jeden wspólny kompleks oznaczony jako PrNK-54 Zaria z celownikiem S-17WG. Grupę urządzeń nawigacyjnych tworzą: radiotechniczne systemy bliskiej (RSBN-7S) i dalekiej (RSDN-10) nawigacji, automatyczny kompas ARK-22, radiowysokościomierz RW-21, znacznik przelotu nad radiolatarnią MRP-56, bezwładnościowy system kursu i pionu IKW-8, miernik prędkości podróżnej i kąta znoszenia DISS-7, centrala danych aerometrycznych SWS-II-72-3. Łączność zapewniała radiostacja R-862. Stację laserową Klen-PS wymieniono na wariant Klen-54. Elementem wyliczającym wszelkie dane dla PrNK-54 był integralny 16-bitowy komputer pokładowy CWM-20-22. Integracja nie współpracujących do tej pory ze sobą elementów awioniki umożliwiła realizowanie niedostępnych do tej pory zadań. Przede wszystkim pilot mógł wykonać atak na cel naziemny bez widoczności wzrokowej tylko z wykorzystaniem danych z systemów nawigacyjnych (znane musiały być jednak koordynaty przestrzenne celu). Przy locie według wskazań PrNK-54 na odległość 250 km błąd w wyliczeniu nawigacyjnym systemu sięga ok. 2800 metrów.

Czeski Su-22M4



Su-22M4 otrzymał zmodyfikowany system automatycznego sterowania w wersji SAU-22M-2. Środki samoobrony w porównaniu do Su-22M3 uzupełniono wytwarzającą aktywne zakłócenia podwieszaną stacją SPS-141MWGE (chociaż radzieckie Su-17M3 już ją używały) i montowanymi na kadłubie ośmioma kasetami wyrzutni ASO-2W (od 1987 nowszy model ASO-2WM) z dipolami PPR-26 (32 sztuki w kasecie). Novum w uzbrojeniu w porównaniu do wcześniejszych wersji Su-22 było wprowadzenie naprowadzanych telewizyjnie rakiet powietrze-ziemia Ch-29T (od 30 serii produkcyjnej) oraz przeciwradiolokacyjnych Ch-58 (wymagany zasobnik Wjuga-17). Su-22M4 posiada łącznie dziesięć punktów mocowania: cztery podkadłubowe i sześć podskrzydłowych o łącznym udźwigu 4000kg. Część z samolotów przystosowano do przenoszenia zasobnika KKR-1 i KK-1T. W latach 1984-90 powstało łącznie (dane przybliżone) 347 Su-22M4 dla Afganistanu, Angoli, Czechosłowacji, Iraku, Jemenu, NRD, Polski, Syrii i Wietnamu.

Su-22M5

Już po rozpadzie dotychczasowych powiązań politycznych i militarnych biuro prowadzące projekt, czyli OKB Suchoja zaproponowało dla dotychczasowych użytkowników Su-22 ich modernizację. Plany zakładały zabudowę stacji radiolokacyjnej Komar/Kopjo czy zmiany w kabinie (monitory wielofunkcyjne). Modernizacja pozostała tylko zamierzeniem, nie znalazł się chętny na jej realizację. W końcu lat 90-tych pojawiła się bardziej elastyczna propozycja. Zakładała ona etapowość zakresu prowadzonych prac. Najskromniejszy zakres obejmował instalację odbiornika GPS, nowy system swój-obcy i nowy system MK-54 do przygotowania i wprowadzania danych do komputera pokładowego (czas ich wprowadzania to 11,5 minuty zamiast 3-4 godzin w Su-22M4). Zakres pośredni to nowe systemy samoobrony. Najbardziej rozbudowany etap zakładał instalację systemu RŁPK-22 ze stacją Kopjo w podkadłubowym kontenerze o masie 350 kg , nowe uzbrojenie obronne w postaci rakiet R-77 i ofensywne w postaci Ch-31A. Koszt takiej modernizacji szacowany był na 3,2 mln USD (przy 100 modernizowanych samolotach). Chętnych brak.

Modernizacja izraelskiej firmy IAI

Pojawiła się w 1993 (lub rok później) roku. Obejmowała zmiany w wyposażeniu i uzbrojeniu Su-22. Samoloty miały otrzymać systemy nawigacji satelitarnej GPS, nowe wyposażenie kabiny (HUD, wyświetlacze ciekłokrystaliczne), termowizyjny system obserwacji i kierowania uzbrojeniem, nowe środki łączności. Modernizacji miały podlegać także, ograniczone do tej pory w możliwościach bojowych Su-22UM3K. Stać się miały samolotami rozpoznania i wskazywania celi, do czego dysponowałyby kontenerową stacją radiolokacyjną lub zasobnikiem z systemem do obserwacji w podczerwieni i laserowym dalmierzem-podświetlaczem (konkretnie mowa o zasobniku Litening). Uzbrojenie miało zostć uzupełnione m.in. poprzez bomby szybujące Opher. Oferta nie spotkała się z zainteresowaniem.

Wspólna propozycja OKB Suchoja i Sextant Avionique

Wkrótce po Izraelczykach, do gry o zamówienia modernizacyjne Su-22 (których ostatecznie nie przeprowadzono żadnych w żadnym kraju) włączyła się wraz z Rosjanami francuska firma Sextant Avionique. Ich propozycja zakładała także zmiany w wyposażeniu kabiny (HUD, monitory ciekłokrystaliczne, sterowanie według zasady HOTAS), nowe systemy samoobrony (np. francuska stacja zakłóceń aktywnych Barem), radiolokator Phantom (montowany w stożku wlotowym), podwieszany zasobnik do obserwacji w podczerwieni Rubis. Całość awioniki miała być zintegrowana zgodnie z natowskim standardem MilStd 1553B w ramach systemu nawigacyjno-celowniczego PrNK-55. Nowy samolot otrzymałby nowe uzbrojenie: pociski R-27, R-73, R-77, bomby kierowane telewizyjnie (KAB-500T), rakiety Ch-31 i bliżej nieokreślone modele uzbrojenia zachodniego. Koszt modernizacji szacowano na 4,5 mln USD za samolot. Jak wspomniałem wyżej, pozostał tylko projektem.

Su-22U

Jest to pierwszy wariant przeznaczony do szkolenia pilotów bojowych Su-22. Jako bazę do opracowania samolotu przyjęto radziecki wariant Su-17U. Przede wszystkim wariant eksportowy otrzymał silnik R-29BS-300. Pozostawiono sprawdzony wariant kabiny tandem z dwoma centralnie katapultowanymi fotelami K-36D. Zajmujący miejsce w tylnej kabinie instruktor w celu poprawienia widoczności miał do dyspozycji wysuwany peryskop, szczególnie istotny podczas lądowania. Dodanie drugiej kabiny zmniejszyło zapas kadłubowego paliwa o 690 kg .

Przygotowany do startu Su-22UM3K (fot. Dariusz Sałata)



Zdemontowano lewe skrzydłowe działko NR- 30, a udźwig na podskrzydłowych i podkadłubowych (zamiast czterech tylko dwa) podwieszeniach zmalał do 3000 kg . Pierwszy samolot powstał z przebudowy seryjnego Su-17U, następnie oblatany w grudniu 1976 roku. Po badaniach skierowany do produkcji w 1978 roku. Powstało przynajmniej 11 seryjnych samolotów tego typu wyeksportowanych do Jemenu, Libii i Peru.

Su-22UM (S-52UMK)

Wzorowany na Su-17UM. Tak jak w Su-22M pochylono przód kadłuba i podniesiono zamocowania foteli poprawiając tym samym widoczność z kabiny. Powiększono statecznik pionowy. Samolot napędzał oczywiście silnik R-29BS-300. Pierwszy prototyp oblatano w grudniu 1979 roku, po czym do 1984 roku wyprodukowano 45 Su-22UM dla Afganistanu, Algierii, Iraku, Jemenu, Libii, Peru, Syrii i Wietnamu.

Su-22UM3

W latach 1982-83 powstało zaledwie 9 tych samolotów. Są one wynikiem wyeksportowania nielicznych Su-17M3 (Su-22M3) do Afganistanu, Iraku oraz na Węgry. Był to dwuosobowy samolot szkolny z awioniką Su-22M3.

Su-22UM3K (S-52UM3K)

Podobnie jak w przypadku poprzednich wariantów, Su-22UM3K był szkolnym, dwuosobowym odpowiednikiem Su-22M4. Jest to jego uboższy krewny. Nie posiada integracji awioniki i uzbrojenia w postaci kompleksu PrNK-54. Stacja laserowa to znana z wcześniejszych wariantów samolotu, Klon-PS. W odróżnieniu natomiast od Su-22M4 posiada ruchomy stożek wlotowy regulujący ilość zasysanego powietrza. Nie zamontowano wyrzutni KDS- 23 a liczba ASO-2W ograniczona została do czterech. Mniejsza liczba podwieszeń (sześć) spowodowała zmniejszenie przenoszonego uzbrojenia/wyposażenia do 3000 kg . W latach 1983-90 powstało (dane przybliżone) 60 Su-22UM3K dla Afganistanu, Angoli, Bułgarii, Czechosłowacji, Iraku, Jemenu, NRD, Polski, Syrii i Wietnamu.

Szkolno-bojowy Su-22UM3K



Charakterystyka wybranych elementów uzbrojenia i wyposażenia

Zasobnik rozpoznawczy KKR-1 (ros. Kontejner Komleksnoj Razwiedki). Jego długość to 679 cm , szerokość 59 cm , wysokość 58 cm i masa 780 kg . Składa się z aparatu fotograficznego do zdjęć pionowych i perspektywicznych AFA-39 (zdjęcia z wysokości 100-10000m), aparatu do zdjęć panoramicznych typu PA-1 (200-1000m), aparatu do zdjęć pionowych robionych w nocy typu UA-47 (300-1000m), zrzutnika naboi błyskowych SFP-2A, czterech kasety KDF-38 (z nabojami błyskowymi FP-100) oraz stacji rozpoznania radioelektronicznego SRS-9 Wiraż. Stacja Wiraż umożliwia zbieranie informacji o radiolokatorach przeciwnika pracujących w paśmie 1,73-30,9cm w odległości 350- 400 kilometrów od lecącego na optymalnej ( 8850 m ) wysokości samolotu nosiciela. KKR-1 podwieszany jest na specjalnej belce pod kadłubem samolotu bez możliwości jego zrzutu w czasie lotu. Zastosowanie zasobnika ogranicza manewrowość w locie Su-22 do + 4 g .

Działko NR-30. Wszystkie wersje bojowe posiadają po dwa działka tego typu montowane w skrzydłach, samoloty szkolne jedno- w prawym skrzydle. Długie na 216cm działko NR-30 ma masę 66 kg , a przy szybkostrzelności 850 strz./min zapewnia prędkość początkową pocisku na poziomie 780 m/s. Stosowane są trzy główne rodzaje naboi: odłamkowo-burząco-zapalający OFZ-30, przeciwpancerno-rozrywający BR-30 oraz przeciwradiolokacyjne PRL.

Dobieg Su-22M4 z 8ELT, kwiecień 2005 (fot. Dariusz Sałata)



Stanowisko strzeleckie SPPU-22. W jego skład wchodzą dwa działka GSz-23 kalibru 23mm i zapas 260 naboi. Szybkostrzelność pojedynczego działka wynosi 300-340 strz./min przy początkowej prędkości pocisku 715 m/s. Stosowane są trzy główne rodzaje amunicji: przeciwpancerno-zapalająca BZA-23, odłamkowo-burząca ze smugaczem OFZ(T)-23, oraz OZT-23. Stanowisko to jest ruchome, oprócz neutralnego poziomego położenia istnieje możliwość opuszczenia działek do -15 stopni.

Stanowisko strzeleckie UPK-23-250. Charakterystyka identyczna jak w przypadku gondoli SPPU-22 z tym, że ta jest nieruchoma i umożliwia zwalczanie celi powierzchniowych tylko przy locie nurkującym.

Kierowana rakieta klasy powietrze-powietrze R-3S (izdielije 310A, K-13). Ta naprowadzana na podczerwień rakieta ma masę startową 75,3 kg , w tym 11,3 kg to masa głowicy bojowej. Wymiary R-3S: długość 284 cm , średnica 12,7 cm , a rozpiętość 53 cm . Zasięg minimalny wynosi 1,2 km , maksymalny 7,6 km . Czas pracy głowicy naprowadzającej to 21 sekund.

Kierowana rakieta klasy powietrze-powietrze R-13M (izdielije 380). Również naprowadzana termicznie rakieta (dzięki chłodzonej azotem głowicy Szron) ma masę startową 90 kg , długość 287 cm , średnicę kadłuba 12,7 cm , rozpiętość 63,2 cm . Wykonywane manewry do 3,7 g . Pocisk wyposażono w dwa rodzaje zapalników: radiolokacyjny zbliżeniowy i uderzeniowy. Maksymalny zasięg to 16 km .

Kabina Su-22M4 z monitorem telewizyjnym IT-23 (fot. Dariusz Sałata)



Kierowana rakieta klasy powietrze-powietrze R-60 (izdielije 62). Rakieta R-60 posiada bardzo mały zasięg, do wysokości 1500m wynoszący zaledwie 1,5km. Przy wyższych wysokościach zasięg ten wzrasta osiągając połowę wysokości odpalenia (np. wysokość 6000m-zasięg pocisku 3000m). Minimalna odległość odpalenia wynosi 300m. Jej masa całkowita to 43,5 kg , w tym 3,5 kg to masa głowicy bojowej. Wymiary: długość 210 cm , średnica 12 cm , rozpiętość 39 cm . Montowana jest na wyrzutniach podskrzydłowych APU-60-1M.

Kierowana rakieta klasy powietrze-powietrze R-60M. Pocisk R-60M charakteryzuje się chłodzoną elektrostatycznie głowicą z poprawionym zespołem napędowym, pozwalającym osiągnąć maksymalny zasięg zwiększony do 9-12km.

Kierowana rakieta klasy powietrze-ziemia Ch-23M (izdielije 68M). Pocisk naprowadzany radiokomendami, w jego tylnej części zamontowano radiowy system naprowadzania Delta-R1M. Oprócz rakiety, także nosiciel musiał być wyposażony w elementy systemu Delta 9w Su-22 tylko wariant podwieszany Delta-NG). By wykonać atak, pilot musiał sterować rakietą, obserwować cel i zgrywać na nim siatkę celowniczą. Do oficjalnego uzbrojenia Ch-23M wprowadzono w 1974 roku. Na samolotach Su-22 przenoszona dzięki belce APU-68UM3. Jej masa startowa to 286 kg , masa głowicy bojowej 111 kg , długość 249 cm , średnica kadłuba 27,5 cm , rozpiętość 78,5 cm . Maksymalna uzyskiwana prędkość wynosi ok. 2900 km/h . Maksymalny zasięg to 10 km .

Kierowana rakieta klasy powietrze-ziemia Ch-25 (izdielije 71). Jest to pocisk naprowadzający dzięki półaktywnej głowicy laserowej 24N1 na odbity od celu promień emitowany przez stację podświetlającą nosiciela. Masa startowa 320 kg , masa głowic bojowych (przednia 112 i tylna 24 kg ) 136 kg , długość 357 cm , średnica 27,5 cm . Ch-25 wyposażono w autopilota typu SUR-71.

Kierowana rakieta klasy powietrze-ziemia Ch-25M. Rakieta powstała w trzech podstawowych wersjach różniących się głowicą naprowadzającą: przeciwradiolokacyjna (Ch-25MP, izdielije 711, pasywna głowica radiolokacyjna), naprowadzana na odbitą wiązkę laserową (Ch-25ML, izdielije 713, głowica laserowa 24N1), naprowadzana radiokomendowo (Ch-25MR, izdielije 714, system radiokomendowy Delta). Przenoszona przez Su-22 dzięki belkom APU-68UM3. Dane na przykładzie Ch-25ML: masa startowa 300 kg (Ch-25MP- 320 kg ), masa głowicy bojowej 89,6 kg , średnica kadłuba 27,5 cm , zasięg do 10 km (Ch-25MP- do 40 km ).

Kierowana rakieta klasy powietrze-ziemia Ch-28 (izdielije 93). Broń przeznaczona do atakowania stacji radiolokacyjnych przeciwnika. Jej minusem jest to, że programowanie pasywnej głowicy radiolokacyjnej do zakładanej częstotliwości musiało następować jeszcze w trakcie obsługi naziemnej rakiety. Wykrycie i wskazywanie celu następowało dzięki podwieszanej pod skrzydłem aparaturze Mietieł-A. Pocisk przenoszony jest na centralnej belce podkadłubowej PU-28S przez Su-22M. Masa startowa rakiety Ch-28 to 720 kg , masa głowicy bojowej 160 kg , długość 597 cm , średnica kadłuba 43 cm , rozpiętość 193 cm . Maksymalna uzyskiwana prędkość to ok. 3500 km/h . Maksymalny zasięg ok. 120 km .

Kierowana rakieta klasy powietrze-ziemia Ch-29. Wytwarzana w trzech podstawowych wariantach: naprowadzana na odbitą wiązkę laserową (Ch-29L, izdielije 63), jej ulepszony wariant (Ch-29ML, izdielije 63M), naprowadzana przez głowicę telewizyjną (Ch-29T, izdielije 64). Ta ostatnia naprowadzana jest na obiekt optycznie wyróżniający się z optycznie, poprzez wskazanie go przez pilota dzięki monitorowi IT-23M. Pociski przenoszone są na Su-22M4 dzięki katapultowym belkom-wyrzutniom AKU-58. Dane na przykładzie Ch-29L: masa startowa 657 kg (Ch-29T 680 kg ), masa głowicy bojowej 317 kg , długość 387,5 cm , średnica kadłuba 38 cm , rozpiętość 78 cm . Maksymalna uzyskiwana prędkość ok. 1800 km/h , zasięg 8- 10 km .

Kierowana rakieta klasy powietrze-ziemia Ch-58U (izdielije 112). W uzbrojeniu i użyciu jest następcą rakiet Ch-28.Podstawowy element to pasywna głowica radiolokacyjna PRGS-58M. Przed startem montowano jedna z głowic samonaprowadzających, w zależności od pasm promieniowania. Masa startowa 640 kg , masa głowicy bojowej 149 kg , długość 481 cm , średnica kadłuba 38 cm , rozpiętość 117 cm . Uzyskiwana prędkość to około 3500 km/h . Maksymalny zasięg 160 km . Ch-58U zakupiło lotnictwo NRD i CSRS.

Niekierowane pociski rakietowe klasy powietrze-ziemia S-24. Przenoszony pojedynczo przez Su-22 dzięki belkom APU-68UM3. Zastosowano głowicę typu odłamkowo-burzącego. Odległość maksymalnego odpalania od celu 1200- 2500 metrów .

Niekierowane pociski rakietowe klasy powietrze-ziemia S-25. Przenoszony pojedynczo przez Su-22 dzięki belkom APU-68UM3 i jednorazowym wyrzutniom O-25. Posiadają odłamkowo-burzącą głowicę nadkalibrową kalibru 340 mm .

Su-22M4 z 8ELT, kwiecień 2005 (fot. Dariusz Sałata)



Niekierowane pociski rakietowe klasy powietrze-ziemia S-8. Rakiety S-8 są przenoszone w wyrzutniach B-8M1 (20szt. kalibru 80mm) z możliwością odpalenia z odległości 800 do 2500m.

Niekierowane pociski rakietowe klasy powietrze-ziemia S-5 kalibru 57mm. przenoszone po 32 sztuki przez wyrzutnie UB-32A. Można wyróżnić warianty: S-5M (głowica burząca), S-5MO (głowica odłamkowo-burząca), S-5KO (głowica kumulacyjna).

Bomby swobodnie spadające wagomiarów 50- 500 kg , zbiorniki zapalające (np. ZB-500).

Podwieszane zbiorniki paliwa PTB-600, PTB-950 (oba do lotów naddźwiękowych), PTB-1150 (do lotów poddźwiękowych).

Użytkownicy

Afganistan. Do Afganistanu za okresu rządów Nadżibullaha dostarczono (dane przybliżone): 18 Su-22M, 12 Su-22M3, 14 Su-22M4, 2 Su-22UM, 2 Su-22UM3, 2 Su-22UM3K. Intensywna eksploatacja, brak kultury technicznej, zawirowania polityczne spowodowały, że Su-22 w bardzo szybkim tempie się wykruszyły. Przynajmniej cztery Su- 22, a w zasadzie ich piloci wybrali ucieczkę z Afganistanu i przelot do sąsiedniego Pakistanu. Do czasu amerykańskiej inwazji w 2001 roku mogły przetrwać pojedyncze egzemplarze.

Algieria. Na początku lat 80-tych XX wieku do państwa tego dostarczono (dane przybliżone) 32 Su-22M i 4 Su-22UM. Prawdopodobnie nie są już używane operacyjnie, chociaż część źródeł internetowych wykazuje posiadanie kilku-kilkunastu sztuk przez siły powietrzne tego kraju.

Angola. Prawdopodobnie dostarczono 14 Su-22M4 i 2 Su-22U3MK. W 1999 roku zakupiono na Słowacji 10 maszyn bojowych w wersji M4 i 1 szkolną UM3K.W końcówce lat 90-tych eskadra tych samolotów (jedyna) stacjonowała w Luandzie.

Bułgaria. W latach 1984-86 dostarczono do 2 eskadry 26 pułku lotnictwa rozpoznawczego w Tołbuchinie 18 Su-24M4 i 3 Su-22UM3K. W latach 90-tych pojawił się pomysł ich sprzedaży, jednak nie został zrealizowany. W 1997 roku w użyciu, czyli maszyn mogących wykonywać zadania było tylko 6 Su-22. Dwa lata później rozpoczęto przeprowadzanie remontów generalnych, początkowo na dwóch samolotach. W styczniu 2002 roku używanych było 3 Su-22M4 i 1 Su-22UM3K w ramach samodzielnego klucza rozpoznawczego 22 Bazy Lotnictwa Szturmowego w Jambol-Bezmier. Dodatkowe 12 Su-22M4 i 1 Su-22UM3K składowane były w bazie Dobricz. Plany dowództwa wojsk lotniczych Bułgarii zakładały przeprowadzenie remontów generalnych na części z maszyn, także tych składowanych. Stopień ich realizacji jest mi nieznany.

Czechosłowacja. W latach 80-tych dla 20 pułku lotnictwa myśliwsko-bombowego (Namesti nad Oslavou) i 47 pułku lotnictwa rozpoznawczego (Hradec Kralove) dostarczono 48 Su-22M4K i 8 szkolno-bojowych Su-22UM3K. W wyniku pokojowego podziału na dwa oddzielne i suwerenne państwa, co nastąpiło z dniem 1 stycznia 1993 roku, dokonano również podziału sił zbrojnych. Republice Czech przypadło 30 Su-22M4 i 5 Su-22UM3K, Słowacji 18 Su-22M4 i 3 Su-22UM3K.

Czechy. Siły zbrojne tego kraju swe Su-22 przejęły w ramach 20 plmb i 47 plr. Ten ostatni rozwiązano z dniem 31 maja 1993 roku, a jego Su-22 przekazano do 20 plmb. Z dniem 1 kwietnia 1994 roku, m.in. na bazie 20 plmb powstała 32 Baza Lotnictwa taktycznego, oraz wchodząca w jej skład 321 eskadra lotnictwa taktycznego mająca w linii 15 Su-22M4 i 3 Su-22UM3K. W rezerwie, w remoncie lub jako źródło części zamiennych w eskadrze znajdowało się kolejnych 13 Su-22M4 i 2 Su-22UM3K. Do dnia 31 marca 2002 roku 321 elt wykorzystywała Su-22, po tym czasie samoloty wycofano z użytku, zastąpiły je rodzime L-159A.

Irak. Po za Polską to największy odbiorca samolotów Su-22. Do kraju tego dotarło w sumie (dane przybliżone) 36 Su-22M, 35 Su-22M3, 28 Su-22M4, 4 Su-22UM, 4 Su-22UM3, 4 Su-22UM3K. Samoloty użyto bojowo podczas ośmioletniego (1980-88) konfliktu z Iranem oraz podczas I wojny w Zatoce w 1991 roku. Prawdopodobnie 4 Su-22 zostały zestrzelone przez lotnictwo amerykańskie. Dwa 7 lutego przez pociski AIM-7 z myśliwców F- 15C należących do 58TFS, jeden 20 marca przez pocisk AIM-9 z myśliwca F- 15C należącego do 53TFS i ostatni, dwa dni później także dzięki AIM-9 z F- 15C należącego do 53TFS. Cześć lotnictwa irackiego ratowała się przed uderzeniami sprzymierzonych ucieczką do sąsiedniego Iranu. Taką drogę wybrało około 40 Su-22, służąc następnie w siłach lotniczych Strażników Rewolucji Islamskiej Iranu. Podczas kolejnej operacji zbrojnej, w marcu-kwietniu 2003 roku, siły powietrzne Iraku uległy destrukcji, w tym i pozostałe w użyciu Su-22.

Jemen. Do kraju tego dostarczono (dane przybliżone) 15 Su-22, 32 Su-22M, 14 Su-22M4, 3 Su-22U, 4 Su-22UM i 2 Su-22UM3K. W 2004 roku w służbie pozostawało około 15 samolotów Su-22.

Libia. Do kraju tego dostarczono (dane przybliżone) 36 Su-22, 36 Su-22M, 4 Su-22U i 4 Su-22UM. 19 sierpnia 1981 roku nad zatoką Wielka Syrta dwa amerykańskie F-14 za pomocą pocisków AIM-9 zestrzeliły dwa libijskie Su-22. W 2004 roku w służbie pozostawało około 40 Su-22.

Niemiecka Republika Demokratyczna. Dla 77 plmb i 28 plm MW (oba z Laage) dostarczono 48 Su-22M4 i 8 Su-22UM3K. Po włączeniu NRD do RFN samoloty wycofano z użytku.

Peru. Dostarczono (dane przybliżone) 32 Su-22, 16 Su-22M, 4 Su-22U i 3 Su-22UM. W 1995 roku podczas granicznego konfliktu z Ekwadorem utracono dwa Suchoje. W końcu XX wieku w użytku było jeszcze około 20 Su-22 służących w ramach 111 eskadry w Talara.

Słowacja. 1 stycznia 1993 Słowacy stali się posiadaczami 18 Su-22M4 i 3 Su-22UM3K. Jako bazę dla nich obrano miejscowość Malacky. W następnym roku w katastrofie lotniczej utracono jeden z samolotów (niestety nie wiem, który to był wariant). W 1999 roku dokonano transakcji z Angolą, sprzedając temu krajowi 10 Su-22M4 i 1 Su-22UM3K. Kolejne (prawdopodobnie cztery) przekazano placówkom muzealnym. Aktualnie Su-22 nie jest używany w lotnictwie wojskowym Słowacji.

Syria. Dostarczono (dane przybliżone) 57 Su-22M, 28 Su-22M4, 6 Su-22UM i 4 Su-22UM3K.

Węgry. W 1984 roku do 3 eskadry 31 pułku lotnictwa myśliwskiego w Taszar dotarło 12 Su-22M3 i 3 Su-22UM3. Plany przewidywały zakup sprzętu dla kolejnych 1-2 eskadr, nic jednak z tych zamierzeń nie udało się. 1 stycznia 1989 roku w ramach 3 eskadry rozpoznawczej 31 plm użytkowano 11 Su-22 bojowych i 3 szkolno-bojowe. W wyniku kolejnej reorganizacji ostatnie 10 Su-22M3 i 2 Su-22UM3 wycofano w 1997 roku.

Węgierski Su-22M3



Wietnam. Do kraju tego dostarczono (dane przybliżone) 32 Su-22M, 28 Su-22M4, 4 Su-22UM i 4 Su-22UM3K.

Samoloty Su-22 w polskim lotnictwie wojskowym

O dostawy do Polski Su-22M3 konkurował z Migiem 23BN. W 1982 roku, prawdopodobnie z przyczyn ekonomicznym wybrano samolot Suchoja. Decyzja o zakupie jednak nie zapadała. Rok później Rosjanie zaproponowali zakup nowszej wersji samolotu- konkretnie Su-22M4 i wtedy złożono zamówienie na 80 Su-22M4 i 20 Su-22UM3K dla dwóch pułków lotnictwa myśliwsko-bombowego i dwóch eskadr 7 Brygady Lotnictwa Bombowo-Rozpoznawczego. W 1986 roku domówiono 10 Su-22M4 celem wyposażenia w ten typ maszyny trzeciego pułku (8 z Mirosławca) w miejsce dwóch eskadr 7 BLBR (pozostały w niej Su-20). W okresie sierpień -październik 1984 roku do Powidza na pokładach Ił-76 i An-22 dotarło pierwsze 13 samolotów. Było to 7 maszyn Su-22M4 (numery boczne 3005, 3212, 3213, 3908-3911) i 6 szkolno-bojowych Su-22UM3K (104, 305-308, 509). Wszystkie weszły w skład 6 pułku lotnictwa myśliwsko-bombowego w Pile, w sierpniu 1985 roku swoje pierwsze Su-22 otrzymał 40 plm-b ze Świdwina, a w maju następnego roku trzecia eskadra 7 pułku lotnictwa bombowo-rozpoznawczego z Powidza (początkowo eskadra ta miała wchodzić w skład 8 plm-b). 9 sierpnia 1986 roku stracono w wypadku pierwszy Su-22M4 (9514)- pilot bezpiecznie się katapultował, tragedia wydarzyła się jednak 23 października tego samego roku gdy Su-22M4 (7104) rozbił się wraz pilotem niedaleko miejscowości Waplewo. 8 plm-b z Mirosławca na swoje samoloty musiał czekać aż do września 1988 roku. By uzupełnić jego stan kolejne maszyny dotarły z pozostałych pułkach wyposażonych w Su-22. Z dostaw samolotów producent wywiązał się w latach 1984-88. W 1984 dostarczono 7 Su-22M4 i 6 Su-22UM3K, w 1985 41 maszyn bojowych i 7 szkolno-bojowych, w 1986 32 maszyny bojowe i 7 szkolno-bojowych i w 1988 ostatnich 10 maszyn bojowych. Tak więc do Polski dotarło 110 sztuk Su-22M4 i 20 Su-22UM3K. Samoloty te na trwałe wpisały się w krajobraz polskich lotnisk, będąc oprócz Mig-ów 21 najbardziej licznym sprzętem bojowym w naszych wojskach lotniczych. Od lat 90-tych realizowano remonty tych samolotów w krajowych Wojskowych Zakładach Lotniczych Nr 2 w Bydgoszczy. Podczas tych prac dokonywano także skromnego doposażenia maszyn m.in. w światła antykolizyjne, system GPS Trimble 2101AP, system nawigacji obszarowej TACAN Bendix/King KLU-709, ucyfrowiono pulpit radiostacji R-862, rejestrator parametrów nawigacyjno-celowniczych ATM-QAR/S54, system ILS ANV 241MMR(od 2002 roku). Remontami silników zajmowały się natomiast WZL nr 4 w Warszawie. 31 grudnia 1998 roku nastąpiło rozformowanie 6 plm-b i przekazanie jego sprzętu pozostałym pułkom.

Su-22M4 ze skladu 6 ELT, Łask 2005 (fot. Michał Gajzler)



Prawdziwa rewolucja organizacyjna w polskich wojskach lotniczych rozpoczęła się 1 stycznia 2000 roku, gdy rozformowano dotychczasowe pułki tworząc w ich miejsce Bazy Lotnicze i eskadry lotnictwa taktycznego (podlegające Brygadom Lotnictwa Taktycznego). Su-22 otrzymały: 6 eskadra lotnictwa taktycznego z Powidza (powstała na bazie 7plb-r), 7 elt z Powidza (powstała na bazie 7plb-r), 8 elt z Mirosławca (powstała na bazie 8 plm-b), 39 elt ze Świdwina (powstała na bazie 40 plm-b) i 40 elt także ze Świdwina (powstała na bazie 40 plm-b). W końcu wrześniu 2002 roku Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej posiadały 78 Su-22M4 i 16 Su-22UM3K w następujących eskadrach: 8 bojowych i 5 szkolno-bojowych w 6 elt, 15 bojowych i 2 szkolno-bojowe w 7 elt, 12 bojowych i 1 szkolno-bojowy w 8elt, 18 bojowych i 2 szkolno-bojowe w 39 elt, 19 bojowych i 3 szkolno-bojowe w 40 elt. 7 samolotów Su-22M4 i 2 szparki znajdowały się w trakcie prac w WZL-2 w Bydgoszczy. 31 grudnia 2003 roku, z mapy jednostek lotniczych zniknęła rozformowana 39 elt ze Świdwina, jej sprzęt rozdysponowano. W wypadkach i katastrofach stracono łącznie 8 samolotów bojowych i 3 szparki.

Już niedługo 6 elt przesiądzie się z Suchoja na amerykańskie F-16C/D. Przyszłość pozostałych jednostek ciągle jest niejasna, ostatnie informacje mówią o pozostawieniu trzech eskadr w służbie do maksymalnie 2012 roku.

Dane taktyczno-techniczne Su-22M4:

* długość samolotu (w nawiasie z OCP): 17,34 m ( 19,02 m );
* wysokość: 5,13 m ;
* rozpiętość ze skosem skrzydła 63 stopnie (30 stopni): 10,02 m ( 13,68 m );
* rozstaw kół podwozia głównego: 3,83 m ;
* powierzchnia nośna ze skosem skrzydeł 30 stopni (63 stopnie): 38,49 m2 ( 34,85 m2 );
* masa własna (maksymalna startowa): 12161 kg ( 19400 kg );
* maksymalna masa uzbrojenia podwieszeń: 4070 kg ;
* masa paliwa integralnego (z podwieszanym): 4550 kg ( 7750 kg );
* prędkość maksymalna bez podwieszeń: 1,7 Ma;
* prędkość wznoszenia: 230 m/s;
* maksymalne przeciążenia: +7 do - 3 g ;
* maksymalny pułap (z dopalaniem): 12000 m (15200m);
* maksymalny zasięg z 2000 kg bomb z lotem na wysokości 200 m: 1070 km ;
* maksymalny zasięg z 2000 kg bomb z lotem na wysokości 11000 m: 1780 km ;
* zasięg do przebazowania: 2550 kg ;
* rozbieg bez dopalacza (z dopalaczem): 2000 m (900- 1100 m );
* dobieg bez spadochronu (ze spadochronem): 1500 m (1100- 1300 m )

Bibliografia:

* p. P. Butowski, Przegląd rosyjskich pocisków kierowanych klasy powietrze-ziemia i powietrze-woda, nTW 3/1995;
* p. A Kiński, Jak modernizować Su-22?, nTW 11/1997;
* p. P. Butowski, Rosyjskie programy modernizacji samolotów wojskowych cz.II, nTW 2/1999;
* p. J. Gruszczyński, E.F. Rybak, Dylematy modernizacji Su-22 Polskich Sił Powietrznych, nTW 2/2000;
* p. M. Stolar, Lotnictwo wojskowe Węgier, Lotnictwo 4/2002;
* Aeroplan, Su-22, wydanie specjalne nr 5/6/2002;
* p.M Stolar, Bułgarskie siły powietrzne, Lotnictwo 3/2003;
* p. Michał i Martin Stolar, Siły powietrzne Armii Republiki Czeskiej cz.I i II, Lotnictwo 2-3 2004;
* p. M. Adamski, S. Picher, Lotnicze środki rażenia stosowane w polskich siłach zbrojnych, Przegląd WLOP 2/2004;
* p. R. Gurzęda, Pocisk rakietowy R-13M, Aeroplan 3/2004;
* p. J. Gruszczyński, M. Fiszer, Samoloty myśliwsko-bombowe Su-17/Su-20/Su-22, Lotnictwo 7/2004,
* p. M. Stolar, Siły powietrzne Słowacji i Węgier w 2005r, Lotnictwo 11/2005;

Opracował: Mariusz "mac76" Cielma www.militarium.net
Serdeczne podziękowania dla autora za udostępnienie artykułu.

Prawa autorskie

Wszystkie fotografie, materiały video oraz teksty prezentowane na stronach Stowarzyszenia Przyjaciół Lotniska Wojskowego Świdwin są chronione prawem autorskim! (Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83) Autorzy materiałów zamieszczonych na stronie nie wyrażają zgody na jakąkolwiek ich publikację lub
modyfikację
(w wydawnictwach, publikacjach, prezentacjach, stronach internetowych i w inny sposób ujęty w ustawie o ochronie praw autorskich) bez pisemnej zgody (w przypadku wykorzystania niekomercyjnego, zgoda może być wyrażona poprzez e-mail). W przypadku bezprawnego ich wykorzystywania (bez względu na to, czy działania związane z wykorzystaniem zdjęć miały charakter komercyjny, czy też niekomercyjny), autor materiału będzie występował na drogę prawną w celu wyegzekwowania przysługujących mu praw określonych w Ustawie o Ochronie Praw Autorskich. W myśl wspomnianej wyżej Ustawy dozwolony jest tak zwany użytek osobisty. Można więc przechowywać teksty i zdjęcia na własnym komputerze a także drukować je dla własnych potrzeb.

Kontakt

Stowarzyszenie Przyjaciół
Lotniska Wojskowego Świdwin
ul. Połczyńska 32
78-300 Świdwin
NIP: 6722050157

REGON: 320728410
KRS: 0000337855
Data rejestracji: 23 września 2009 r.
stowarzyszenie.swidwin@op.pl

Losowa grafika

Logo stowarzyszenia